Önce hamle yap sonra düşün

Bu yazı ilk olarak 2016 yılında Satrançsever dergisinin 4. sayısında yayınlanmıştır.

Dünya şampiyonu Magnus Carlsen'in (bu yazı yazıldığı sırada Carlsen dünya şampiyonuydu) hayatını konu alan filmin fragmanında "kararlarımı sezgilerimden yola çıkarak veriyorum" cümlesini duyduktan sonra, "acaba oyuncular tahta başında nasıl karar veriyorlar?" sorusu aklıma takıldı. Carlsen'in kıyaslanamaz bir oyun gücü olduğu açık, ancak söylediklerinden bir şey öğrenebilir miyiz diye merak ediyordum. Bir başka röportajında ise "Magnus Carlsen için genellikle sezgisel bir oyuncu diyorlar. Acaba kendisi ne düşünüyor?" sorusuna "Öyle kabul edilmemin sebebi, bana göre, çocukken yaşadığım tecrübelerden, kendi kendime tahtada geçirdiğim saatler boyunca denediğim şeylerden ileri geliyor. Bu demek oluyor ki, en sonunda satranç için his ve oyun anlayışı geliştirdim" cevabını veriyor.

Bizim için kaçınılmaz soru ise aynı: Kararlarımızı nasıl alıyoruz? Dahası nasıl almalıyız? Bazı oyunlarımızdan sonra, memnun olmadığımız hamlelere bakarak sanki oynayan biz değilmişiz gibi "bunu neden oynadım?", "bunu nasıl görmedim, oysa yeterince zamanım vardı" dediğimiz çok olmuştur. Tersine, iyi bir hamleyi fazla düşünmeden oynadığımız bir anda bunu nasıl başardığımızı anlatmak sandığımız kadar kolay olmayabilir. Sahiden satranç tahtası üzerinde verilen kararların tam olarak neye dayanması gerektiğini nasıl açıklayabiliriz?

Willy Hendriks, ödüllü eseri "Önce Hamle Yap Sonra Düşün"'de kafamda dönen böylesi soruların daha önce verilmiş yanıtlarına eleştirel bir bakış açısı getiriyor.

[Event "Wijk aan Zee"] [Site "?"] [Date "1982.??.??"] [Round "?"] [White "Balashov, Y."] [Black "Sunye Neto, J."] [Result "1-0"] [SetUp "1"] [FEN "1q1r3r/3bkp2/p2p1b1p/1p1Pp1p1/PB5P/1P2NQ2/1P3PP1/2R2RK1 w - - 0 1"] [PlyCount "0"]

*

"Antrenör: Konuma bakma şansın oldu. Neler oluyor? Konumun en önemli özellikleri nelerdir? Fikrin var mı, Paul?

Paul: Ah, evet, Rc6 oynardım ve alırsa Nd5'im var.

Antrenör: Evet, doğru hamleleri hemen buldun. Fakat konumun özelliklerine geri dönelim, bunlar hakkında bir şey söyleyebilir misin?

Paul: Pekala, Rc6 hamlesi d6'yı tehdit ediyor ve siyahın buna karşı ne yapabileceğini göremiyorum, alırsa ben de alacağım ve Nd5 geliyor, peki ne yapabilir?

Pek çok satranç kitabı buradaki antrenörünkiyle aynı sıkıcı tonda yazılmıştır. Bu kitaplar hamlelerinizi rastgele denememeniz gerektiği fikri üzerine kuruludur; ilk önce konumun özelliklerine bakmalı, genel bir plan kurmaya çalışmalı ve ancak ondan sonra gerçek bir hamle düzeyinde kesin bir 'sonuç' aramalısınız. Bu tam bir saçmalık! Hiçbir satranç oyuncusu böyle düşünmez, kimse satranç oynamayı bu şekilde düşünerek öğrenmez ve hatta antrenörler ve satranç kitaplarının yazarları da böyle düşünmezler. Ancak, pek çok kitapta bu görüş bize gösterilir: eğer konumun özelliklerine bakarsak, iyi hamle otomatik olarak gelip bizi bulacaktır.

Bu yazarlar çoğunlukla kendilerinin de aslında diğer türlü yaptıklarını unuturlar: konuyu anlatmak için seçtikleri örnekte en kuvvetli hamleyi bilirler. Sonra bu hamle konumun özelliklerine dair açıklamalarının mantıklı bir sonucuymuş gibi davranırlar, halbuki bu açıklamaları sadece güçlü olduğunu zaten bildikleri hamle üzerine uygularlar." Kitabın ilk bölümü son derece sert görünen bu eleştiriyle açılıyor. Hendriks'in eleştirilerinin odağında Jeremy Silman, John Watson, Carsten Hansen, Andrew Soltis, Drazen Marovic ve hatta Kotov gibi bilinen yazarlar da var ve Hendriks'e göre: "Aslında belli bir sıralama yok! Önce konumu değerlendirip hamlelere bakmıyoruz. Hepsi aynı anda oluyor. Bunun açıklamasıysa şu şekilde: eğer (az ya da çok) etkili bir hamleyle bağlantılı değilse konumdan anlamlı bir özellik çıkaramazsınız.

Konumun özelliklerini ve onlarla eşleşen hamleleri aynı anda görürüz, konumun etkili bir hamleyle bağlantılı olmayan bir özelliği basitçe ilgisizdir. Eğer Ng5 ya da Bxf7 gibi hamleler görmüyorsak (öncesinde veya aynı anda) f7 karesinde zayıflık görmeyiz."

Yazarın eleştirilerine maruz kalan Carsten Hansen'in, "Pozisyonel Satrancınızı İlerletin" (Improve Your Positional Chess) kitabıyla ilgili konumu analiz ederken şunları söylüyor:

[Event "Linares 14th"] [Site "Linares"] [Date "1997.02.15"] [Round "10"] [White "Shirov, Alexei"] [Black "Kasparov, Garry"] [Result "0-1"] [ECO "B90"] [WhiteElo "2690"] [BlackElo "2795"] [SetUp "1"] [FEN "r2qk2r/1p1b1pb1/p2pp3/4n1pp/3NP3/1P3P2/P1P1NBPP/R2Q1RK1 b kq - 0 16"] [PlyCount "7"] [EventDate "1997.02.04"] [EventType "tourn"] [EventRounds "11"] [EventCountry "ESP"] [EventCategory "18"] [SourceTitle "CBM 057"] [Source "ChessBase"] [SourceDate "1997.04.01"] [SourceVersion "1"] [SourceVersionDate "1997.04.01"] [SourceQuality "1"]

{Hansen "Nasıl zayıflık yaratmalı?" başlığı altında diğer şeylerin yanı sıra şunu yazıyor: (Rakibiniz konumunda bir zayıflık olmadığı durumda) "Konumdaki dengesizliklere (imbalances) bakarak onları rakibinizin konumunda zayıflık oluşturmak için nasıl kullanacağınızı ya rakibinizi buna zorlayarak ya da amaca yönelik oynayarak zayıflık elde edebileceğinizi görmelisiniz." Buna örnek olarak sıradaki bölümü sunuyor: } 16... g4 $1 17. f4 h4 $1 {Güzel nokta. 18.fxe5 dxe5'ten sonra beyaz atın kaçacak yeri yok. Siyah iyi bir oyunla taşı geri alır.} 18. Be3 h3 19. g3 Nc6 {Siyah küçük bir başarı elde etti: h3 piyonu beyazın vücuduna batan bir diken gibidir. Hansen bölümü daha da ileri götürüyor, fakat (beyaz karelerdeki) zayıflık, ('amaçlı' bir oyunla) yaratıldı. Sanki resim sanatıyla ilgili bir kılavuz hazırlar gibi, iyi hedeflenmiş hassas fırça darbeleri ve olası eserinizle ilgili iyi bir fikirle en güzel resimleri yapabileceğinizi iddia edip bunun yanına da Monet'nin bir resmini örnek olarak koyuyorsunuz."} 0-1

Sadece kitaplara değil, iyi bildiğimiz "atasözlerine" dair de eleştirilerde bulunuyor Hendriks: "Satranç bize öğretilirken, bir sürü atasözümsü tavsiyeler verilir. 'Kanattaki piyon sürüşünü merkezden hareketle cevapla' vecizesini ele alalım. Bir kitap yazarı bunu anlatan ilgi çekici örnekler verebilir. Bu konu hakkında istatistiksel bir araştırma yapmak zor olurdu fakat kanımca, 'eğer rakip kanattan piyon sürüşü yaparsa sakin ol ve çılgınca bir şey yapma' sözü de aynı şekilde geçerli ya da onun kadar anlamsızdır." Daha sonra Soltis'in Satranç Hakkında Söylenmiş En Akıllıca Sözler kitabının sonraki basımında görmeyi umduğu sözünü söylüyor: "Hiçbir atasözü iyi bir hamleyi alt edemez."

Kitabın iddiasını yazarın sözleriyle kabaca özetleyecek olursak:

"Belki oyunları, egzersizleri üst seviyelere geçiş için anahtar olacak sihirli bir sözcük arayışında incelemeden atlayan okurlar için çok hoş bir haber değil. Ama seviyesini artırmak isteyen okurlar, verilen materyal üzerinde çalışmaya başlamalı ve kelimelerin bulunduğu bölümden fazla bir şey beklememeliler. Konumlar, daha genel prensipleri açıklamak için örnekler değil, asıl öğrenme materyalini oluştururlar! Bir antrenör buna karşı en büyük suçu pozisyonları bir genel kuralın içine sıkıştırma yoluyla işleyebilir."

Yazar Willy Hendriks London Chess Classic esnasında ödül alan kitabı hakkında konuşuyor.

Jeremy Silman'a göre Hendriks kitabında pek farklı bir şey söylemiyor. "Hendriks'in eleştirdiği prensipler yeni başlayanlara yol göstermek için vardır" diyor ve ekliyor: "Beni budalaca eğitimin başrahibi ilan eden Hendriks fikirlerimin bütün bir öğretmen grubunu kötü yönde etkilediğini belirtiyor ama kendisi de benim hamleleri açıklarken kullandığım terminolojiyi kullanıyor."

Durumu bir yarışmaya benzetirsek "daha çok mu konum bilmeli", yoksa "konumları daha iyi mi yorumlamalı" yarışmasının galibi "daha çok konum bilmek". Çünkü daha çok bilmezseniz daha iyi yorumlayamazsınız.

Beşinci bölümde paylaşılan Adriaan de Groot'un "Satranç oyuncusunun düşünce süreci" araştırmasının da gösterdiği gibi, Büyükusta daha düşük seviyedeki oyuncudan çok daha farklı hesaplamaz, fark nitelikseldir: Büyükusta konumun "ne hakkında" olduğunu, umut vaat eden olasılıkları çabucak anlarken amatör oyuncu bunları yapabilmek için çok daha fazla zamana ihtiyaç duyar ya da o sonuçlara hiç ulaşamaz. Büyükusta kendisine sunulan konumun özüne o konumu daha önce görmemişse bile muazzam deneyimi ve farklı konumların, modellerin, planların, kombinezonların bilgisiyle ulaşacaktır: "(...) Büyükusta tahtada zaten bildiği şeyi görür. Eğer görmüyorsanız, daha iyi bakmanız ya da farklı bir yol izlemeniz yardımcı olmaz."

Meraklısı için farklı seviyelerden oyunculara sunulan de Groot'un test konumu aşağıdadır. Satranç psikoloğu de Groot'un bu testinde belirli seviyedeki oyunculardan gördükleri konum hakkında sesli düşünmeleri istenmiştir. (Bu oyuncular arasında Alekhine ve Euwe gibi dünya şampiyonları, Keres gibi kuvvetli oyuncular da bulunmaktaydı). Konum üzerine düşünerek siz de teste katılabilirsiniz.

[Event "?"] [Site "?"] [Date "????.??.??"] [Round "?"] [White "de Groot'un Test Konumu"] [Black "?"] [Result "*"] [SetUp "1"] [FEN "2r2rk1/pp2bp1p/1qb1pnp1/3nN1B1/3P4/P1NQ4/BP3PPP/2R2RK1 w - - 0 1"] [PlyCount "0"]

*

İkinci bölümde, ülkemizde de yoğun ilgiyle karşılanan ve örneklerinin bolluğuyla Hendriks'in de beğenisini kazanan Cor van Wijgerden'in Step-by-Step serisinde önerilmeyen "deneme yanılma" yönteminin öneminden söz ediyor. Hendriks haksız yere göz ardı edilen "deneme yanılma" yönteminin bir konumdaki olanakları değerlendirebilmek için en iyi yöntemlerden biri olarak değiniyor. Hendriks'in eleştirilerine maruz kalan John Watson bu kitabı incelerken taktik konumlarda "deneme yanılma" yönteminin "konumu anlama" yöntemine kıyasla daha verimli olduğu konusunda yazara katıldığını ifade ediyor.

[Event "Leningrad"] [Site "Leningrad"] [Date "1987.??.??"] [Round "?"] [White "Romanishin, Oleg M"] [Black "Nikolic, Predrag"] [Result "0-1"] [ECO "C02"] [WhiteElo "2570"] [BlackElo "2600"] [SetUp "1"] [FEN "r2q1rk1/pp1bn1p1/2n1pb1p/3p4/3P4/2NBBNP1/PP1Q1P1P/3R1RK1 b - - 0 15"] [PlyCount "1"] [EventDate "1987.05.??"] [EventType "tourn"] [EventRounds "13"] [EventCountry "URS"] [EventCategory "14"] [SourceTitle "CBM 003"] [Source "ChessBase"] [SourceDate "1988.04.01"] [SourceVersion "1"] [SourceVersionDate "1988.04.01"] [SourceQuality "1"]

15... Be8 { Nikolic bu hamleyi oynadı ve konumdaki en iyi hamleydi. Pek çok öğrencim 15... e5 hamlesini tercih etti ve o da çekici bir başka olasılıktır. 14... Be8 hamlesini nasıl buldunuz? Büyük olasılıkla bu planı "biliyordunuz". Bd7-e8-h5 manevrasını buna az çok benzeyen konumlarda gördünüz ve bu konuma bakarken aklınızda canlandı. Bu her zaman bilinçli bir seviyede olmak zorunda değildir. "Evet, filin piyonlarım tarafından engellenmiş olduğunu gördüm, beyaz karelerini g2-g3 ile zayıflatmıştı ve filimi bu yüzden h5'e götüreyim dedim, hem oluşacak açmaz sayesinde önemli d4-e5 kareleri üzerindeki mücadelede yardımcı olacak hem de f8 kalesiyle iyi çalışarak f3 karesine baskı uygulayacak diye düşündüm." Bulduğunuz bir hamleyi böylesine ibretlik, akıllıca bir hamle olarak gördüğünüzde kendinizi inandırabilirsiniz. Böylece öğrencilerinizin tıpkı sizin gibi konumun özelliklerine bakarak bu hamleyi bulmalarını umabilirsiniz.} 0-1

Kitap 27 bölüm ve 138 egzersizden oluşuyor ve her bölüm konuya dair egzersizlerle başlıyor. Mantıklı olmasa da vurgulanmak istenen her şeyin örneklerle kanıtlanabileceğini ispatlamak için bile bir bölüm ayrılmış ve adı şöyle: "Eğer beyaz g4 oynarsa sen de ...g5 ile bu saldırıya karşı koy." Yazar satrancın zenginliğinden faydalanarak seçtiği örneklerle bunu kanıtlamakta hiç zorlanmıyor. Çünkü yazara göre herhangi bir prensibi desteklemek için veritabanından istenilen miktarda oyun seçmek oldukça kolay. Benimse tek şikâyetim, çok konum görmeyi önemli sayan kitabın örnek sayısının görece az olması.

Yazarın dokuzuncu bölümünde "boş nasihat" dediği iyi bilinen satranç deyişlerinin yerine uygulama için önerdiği güzel şeyler de var. Bilgisayar ve internet çağında satranç çalışmak üzerine önemli gördüklerimi aktarmak istedim. 22. ve 23. bölümlerde geçen tavsiyelerden bazıları:

• "Bilgisayar programınızın öğretici oyunları belli bir hızda oynatmasını sağlayın (diyelim ki her hamle için 5-10 saniye bekleyerek), açıklamalar, varyantlar olmadan. Kulaklığınızda belki bir fon müziği olabilir. Capablanca'nın en iyi oyunsonları Vivaldi eşliğinde. Tal'in seçilmiş atak partileri heavy metalle birlikte."

• "Neredeyse bütün seviyelerdeki oyuncular için geçerli bir tavsiye en çok sevdiğiniz şeyi çalışmanız yönündedir. Belki usta düzeyinde, az sevdiğiniz şeylerin pratiğini yapmak alan kazanmanızın tek yoludur. Fakat büyük çoğunlukla kaliteli her çalışma size fayda sağlayacaktır."

• "Bugünlerde, internette çok fazla satranç yayını yapılıyor. Bunun için size puan verilmese de elit oyuncularla birlikte gerçek zamanlı düşünmek iyi bir yöntem. Kendinizi düşündüğünüz hamleleri yazmaya zorlayarak ve favorinizi seçerek kendinizi buna bağlayabilirsiniz. Bir oyunu takip etmek sıkıcı geliyorsa, iki veya daha fazla oyunu takip edebilirsiniz. Hızlı oyunlar hızlı karar almanızı gerektirdiği için daha uygun olacaktır. Ya da bir turnuvadan pek çok oyun canlı yayınlanıyorsa, alternatif bir egzersiz yapabilirsiniz. Diyelim ki turun başlamasından iki saat sonra, oluşan konumları mümkün olduğunca kesinlikle değerlendirmeye çalışın. İsterseniz oyunun geri kalanını sizin değerlendirmenize uyuyor mu diye izleyin. Ya da turdan sonra oyunları indirip bilgisayarınızla değerlendirmelerinizin doğruluğunu test edin. (...) Eğer izlenecek çok fazla oyun varsa, modern TV izleyicisi gibi zap yapabilirsiniz ve tekrar başa döndüğünüzde yeni bir hamle oynanmış olabilir. Fakat onlardan bir şeyler öğrenmek için angaje bir yaklaşım tavsiye edilir."

• "Oyunlarınızı analiz ederken satranç engine'lerini açmak için biraz bekleyin (merakınızı yenmek zor olsa da). En azından satranç makinesini açmadan önce oyun sırasında düşündüğünüz varyantları, fikirleri, aday hamleleri ekleyin. Bunu hemen oyunun ardından yapmak en iyisidir, çünkü pek çok oyuncu oyun bitince oyun sırasında ne düşündüğünü çabucak unutur."

• "(...) Bütün gece 1 dakikalık oyunlar oynamak pek fayda sağlamayacaktır. Ama başlangıç olarak, diyelim ki, 5 dakikalık oyunlarda gayet iyi iş çıkarabilir ve onları antrenman amaçlı kullanabilirsiniz. (...) Oyunu pratik yapmak, kontrol etmek ve açılış repertuarınızı geliştirmek için kullanabilirsiniz. (...) Eğer oyunları sadece oynuyor ve bir daha dönüp bakmıyorsanız, öğrenme etkisi gittikçe azalacak ve tembellik tehlikesi gerçekliğe dönüşecektir."

Her bir örneği tek tek çözer, açıklamalarını okuyarak kitabı bitirirken (kitabın örneklerden ve örneklerin açıklamalarından oluştuğunu belirtmeli) sadece soru çözüyor hissine kapılmıyorsunuz. Bazen gülerken, kimi zaman okunmamış bir referans kitabı merak ediyorsunuz ve diğer yazarlarla girilen düzeyli polemikle sürekli satranç hakkında düşünüyorsunuz. O hâlde masa başında kararlarımızı nasıl alıyoruz? Carlsen, Anand gibi yaşayan efsaneleri bilmiyorum fakat bizim gibiler için görünen tek yol var, o da çalışarak olsa gerek.

de Groot testinin cevabı: 1. Bxd5! (1... Bxd5 2.Bxf6 Bxf6 3.Nd7; 1... Nxd5 2.Nxd5 ve e7'deki fil düşer.) 1...exd5 2.Qf3 Qd8 (2...Kg7 3.Ng4) 3. Rce1 ile beyaz baskıyı artırır ve siyahın iyi bir savunması yoktur. Örneğin 3...Re8 4.Nxc6 Rxc6 5.Rxe7 Qxe7 6.Nxd5 ile beyaz materyal kazanır.